خواجه نظام الدين عبيد زاكاني
242
أخلاق الأشراف ( فارسى )
سپردند ، جايى كه بعدها دو پسرش نيز در آنجا دفن شدند . ابن عربى از لحاظ فروع دين ، به مذهب ظاهرى همميهن خود ابن حزم ظاهرى ( وفات 456 ه . ق . ) بود ولى تقليد را ردّ مىكرد ، و از لحاظ اصول دين به مذهب روحانى و باطنى معتقد بود ( « كان ظاهرّىّ المذهب فى العبادات ، باطنىّ النّظر فى الاعتقادات » ) هرچند كه براى انجام اوامر دين اسلام و همينطور اقرار به ايمان ، تنها رهنماى ابن عربى آن نور باطنى بود كه اعتقاد داشت از طريق خاصى باطن او را منوّر ساخته است « 1 » . ابن عربى معتقد بود كه همهء هستى اساسا واحد است ، و آن همه تجلّى ذات الهى است . بنابراين ، اديان مختلف نيز به نظر او برابر و يكساناند وى معتقد بود كه « نور محمّدى » را ديده است و اسم « اعظم خدا » را مىداند ، و معرفت اكسير يا كيميا را بدست آورده امّا نه از راه كسب بلكه از راه الهام . از اين روى ، او را « زنديق » خواندند ، و در مصر حتّى عوامّ براى كشتن او شوريدند . مهمترين كتاب او الفتوحات المكيّه است ، كه بعدها توسّط الشعرانى ( وفات 973 ه . ق . ) خلاصه شد ، و آن معرفت كاملّى از نظام تصوّف در 560 فصل بدست مىدهد ، كه فصل 559 آن شامل خلاصهيى از همهء كتاب است . وقتى از او خواسته شد كه « تأنيّهء » ابن فارض ( وفات - 632 ه . ق . ) را شرح كند . ابن عربى گفت : « فتوحات من ، خود شرح آن قصيده است » . اين كتاب در چهار مجلّد بزرگ نخست در بولاق ( 1274 ه . ق . ) ، و سپس در قاهره ( 1329 ه . ق . ) چاپ شده است . پس از فتوحات ، فصوص الحكم او شهرت دارد كه در اوايل سال 627 / 1229 در دمشق به نوشتن آن شروع كرد ، اين كتاب با شرح تركى آن به سال 1252 در بولاق چاپ شد ، و
--> ( 1 ) . ابن عربى مدّعى است كه در محروسهء دمشق ( در دههء آخر ماه محرّم 617 ه . ق . ) پيامبر اكرم ( ص ) را بخواب ديده و كتاب فصوص الحكم را از دست آن حضرت گرفته و از سوى هم ايشان مأمور گشته است كه آن را براى مردم آشكار سازد تا بدان بهرهمند شوند « . . . فإنّى رأيت رسول اللّه ( ص ) فى مبشرّة اريتها . . . ، فقال لى : هذا كتاب فصوص الحكم ، خذه و اخرج به الى الناس ينتفعون به ، فقلت : السمع و الطاعة . . . » ( - فصوص ، 47 ، بيروت ، 1946 ، به اهتمام دكتر ابو العلاء عفيفى ) .